Takie rozwiązanie w wielu rodzinach nie powoduje większych komplikacji, ale w niektórych sytuacjach może prowadzić do wieloletnich sporów, problemów ze sprzedażą mieszkania, a nawet utraty rodzinnego majątku. Szczególną ostrożność powinny zachować osoby żyjące bez ślubu, przedsiębiorcy oraz rodzice małoletnich dzieci.
Dziedziczenie ustawowe. Kto otrzyma spadek bez testamentu?
Dziedziczenie ustawowe obowiązuje przede wszystkim wtedy, gdy zmarły nie sporządził testamentu. Przepisy mogą znaleźć zastosowanie również wtedy, gdy dokument okaże się nieważny albo wskazana w nim osoba nie może lub nie chce przyjąć spadku.
W pierwszej kolejności dziedziczą dzieci zmarłego oraz jego małżonek. Co do zasady otrzymują oni równe części, jednak udział małżonka nie może być mniejszy niż jedna czwarta całego spadku. Jeśli dziecko spadkodawcy zmarło wcześniej, jego udział może przypaść jego potomkom.
Gdy zmarły nie miał dzieci ani dalszych zstępnych, do dziedziczenia mogą zostać powołani małżonek oraz rodzice, a w kolejnych przypadkach również rodzeństwo i potomkowie rodzeństwa. Następnie pod uwagę brani są dziadkowie oraz określeni przepisami członkowie dalszej rodziny. Jeżeli nie ma żadnych ustawowych spadkobierców, majątek może przypaść gminie ostatniego miejsca zamieszkania zmarłego albo Skarbowi Państwa.
Zasady te wynikają z artykułów 931–935 Kodeksu cywilnego. W 2023 roku zawężono przy tym krąg niektórych dalszych krewnych uprawnionych do dziedziczenia, co miało przyspieszyć prowadzenie postępowań spadkowych. Zmiany opisało Ministerstwo Sprawiedliwości.
Partner bez ślubu może nie otrzymać niczego
W jednej z najtrudniejszych sytuacji mogą znaleźć się osoby pozostające przez wiele lat w związku nieformalnym. Polskie przepisy nie traktują partnera tak samo jak małżonka. Bez testamentu nie uczestniczy on w dziedziczeniu ustawowym, niezależnie od długości związku czy wspólnego prowadzenia gospodarstwa domowego.
Może się więc zdarzyć, że po śmierci właściciela mieszkania jego wieloletni partner nie nabędzie żadnej części nieruchomości. Do spadku zostaną natomiast powołane dzieci zmarłego, a w przypadku ich braku – inni krewni. Samo zameldowanie, wspólne opłacanie rachunków albo wieloletnie zamieszkiwanie pod jednym adresem nie daje prawa do dziedziczenia.
Osoby żyjące bez ślubu powinny zatem szczególnie poważnie rozważyć sporządzenie testamentu. Trzeba jednak pamiętać, że nawet powołanie partnera do spadku może wiązać się z roszczeniami o zachowek ze strony najbliższych krewnych uprawnionych przez ustawę.
Osoby samotne mogą pozostawić majątek dalekiej rodzinie
Sporządzenie testamentu jest ważne także dla osób, które nie mają małżonka ani dzieci. Czasami zakładają one, że po ich śmierci mieszkanie, oszczędności lub inne wartościowe przedmioty automatycznie otrzyma bliski przyjaciel, chrześniak albo osoba, która przez lata się nimi opiekowała.
Przepisy mogą jednak doprowadzić do zupełnie innego rezultatu. W pierwszej kolejności brani są pod uwagę ustawowi spadkobiercy, w tym rodzice, rodzeństwo i potomkowie rodzeństwa. Do majątku może więc uzyskać prawo krewny, z którym zmarły od wielu lat nie utrzymywał żadnego kontaktu.
Jak zwraca uwagę materiał opublikowany przez Onet, testament pozwala zdecydować, komu ma przypaść dorobek życia. Można w nim uwzględnić nie tylko członków rodziny, ale również przyjaciół albo wybraną organizację społeczną.
Małoletni spadkobierca może skomplikować podział majątku
Problemy mogą pojawić się również wtedy, gdy wśród spadkobierców znajduje się małoletnie dziecko. Może ono odziedziczyć udział w mieszkaniu, samochodzie, działce lub przedsiębiorstwie, ale nie podejmuje samodzielnie decyzji dotyczących majątku.
Rodzice zarządzają majątkiem dziecka, jednak dokonanie czynności przekraczającej zwykły zarząd może wymagać dodatkowych formalności i zezwolenia sądu. Dotyczy to na przykład sprzedaży należącego do małoletniego udziału w nieruchomości. W rezultacie szybkie sprzedanie domu i podzielenie pieniędzy pomiędzy spadkobierców może okazać się znacznie trudniejsze.
Samo sporządzenie testamentu nie rozwiązuje automatycznie każdego takiego problemu, ale pozwala lepiej zaplanować podział majątku. Przy bardziej skomplikowanej sytuacji rodzinnej warto wcześniej skonsultować się z notariuszem lub prawnikiem specjalizującym się w prawie spadkowym.
Śmierć przedsiębiorcy może zagrozić dalszemu działaniu firmy
Szczególnego przygotowania wymaga przekazanie jednoosobowej działalności gospodarczej. Po śmierci jej właściciela spadkobiercy muszą zmierzyć się nie tylko z podziałem majątku, ale również z umowami, pracownikami, podatkami, leasingami, kredytami i bieżącymi zobowiązaniami.
Dodatkowe komplikacje pojawiają się, gdy firmę dziedziczy kilka osób, a każda ma inne plany. Jeden spadkobierca może chcieć kontynuować działalność, drugi sprzedać majątek, a trzeci zażądać spłaty swojego udziału. Jeżeli wśród nich są dzieci, podejmowanie kluczowych decyzji może wymagać jeszcze większej liczby formalności.
Przedsiębiorca wpisany do CEIDG może ustanowić zarządcę sukcesyjnego. Ma on tymczasowo prowadzić sprawy przedsiębiorstwa po śmierci właściciela i ułatwić zachowanie ciągłości działalności. Szczegółowe zasady opisuje państwowy portal Biznes.gov.pl.
Długi spadkobiercy również mogą zagrozić majątkowi
Przy planowaniu sukcesji warto uwzględnić sytuację finansową przyszłych spadkobierców. Jeżeli osoba, która otrzyma spadek, ma długi objęte egzekucją, odziedziczony przez nią majątek może stać się przedmiotem zainteresowania komornika.
Oznacza to, że udział w rodzinnym domu albo pieniądze otrzymane w spadku mogą zostać wykorzystane do zaspokojenia wierzycieli spadkobiercy. Testament może zmienić osoby powołane do dziedziczenia, ale nie zawsze definitywnie zamyka sprawę. Pominięci małżonek, dzieci, wnuki lub rodzice mogą w określonych okolicznościach dochodzić zachowku.
Samo pominięcie kogoś w testamencie nie jest również równoznaczne z wydziedziczeniem. Pozbawienie prawa do zachowku jest możliwe wyłącznie z przyczyn wskazanych w przepisach i wymaga odpowiedniego sformułowania ostatniej woli.
Jak sporządzić ważny testament?
Najprostszą formą jest testament własnoręczny. Musi zostać w całości napisany odręcznie i podpisany przez spadkodawcę. Nie wystarczy przygotowanie dokumentu na komputerze, wydrukowanie go i złożenie podpisu. Wskazane jest także umieszczenie daty, ponieważ jej brak może prowadzić do wątpliwości i sporów dotyczących ważności lub kolejności testamentów.
Bezpieczniejszym rozwiązaniem w przypadku większego majątku, firmy, związku nieformalnego lub skonfliktowanej rodziny może być testament notarialny. Notariusz pomoże zastosować odpowiednią formę i ograniczyć ryzyko błędów, choć nawet taki dokument może zostać zakwestionowany, jeżeli pojawią się ustawowe podstawy.
Przemyślane uregulowanie spraw spadkowych nie jest jedynie formalnością przeznaczoną dla osób starszych. Testament może ochronić partnera, usprawnić przekazanie firmy i zmniejszyć ryzyko konfliktu pomiędzy bliskimi. Najważniejsze jest jednak dopasowanie jego treści do rzeczywistej sytuacji rodzinnej i majątkowej.
To też może cię zainteresować: Z życia wzięte. Po operacji żadne z dzieci nie przyjechało po mnie do szpitala. Pielęgniarka usłyszała, jak rozmawiają o sprzedaży mojego mieszkania
Zobacz, o czym jeszcze pisaliśmy w ostatnich dniach: